Sumi-e Chinees/Japans penseel schilderen

This Sumi-e article is a copy of my Blog during our winter stay 2016 in Gran Alacant(Spain) where I took some lessons to learn about the art of Japanese/Chinese brush painting. It is written in Dutch,but I will publish a separate Enlish version hereafter.

In 2016,tijdens onze overwintering in Spanje heb ik kennis gemaakt met deze fascinerende techniek

Ik ben in Alicante naar een eerste les Chinees-Japans schilderen geweest,totaal anders dan de westerse schilderkunst en vooral de relatie met de Taoistische- en de Zen filosofie boeit me.
Ik krijg les van José Sepulcre Diment,een leraar aan o.a de Universiteit van Alicante.
Hierbij eerst wat achtergrond informatie over Sumi-e.

Het Japanse ‘sumi-e‘ schilderen is van oorsprong afkomstig uit China (shuǐ mò huà). Rond de 12de eeuw is het met Zen-Boeddhistische monniken meegekomen naar Japan, waar het ‘sumi-e’ ging heten: ‘zwarte inkt schildering’. Met alleen zwarte inkt en water wordt het schilderij gemaakt. Sumi-e komt waarschijnlijk voort uit de Oost-Aziatische kalligrafie, beiden zijn sterk verbonden met het Zen-Boeddhisme en Taoïsme. Bij sumi-e wordt met zo min mogelijk penseelstreken zoveel mogelijk verbeeld, de bedoeling is de essentie van het onderwerp uit te drukken. Hiervoor is naast techniek en kennis van het onderwerp, concentratie nodig. De schilder probeert niet alleen het onderwerp weer te geven, sumi-e is een vorm van meditatie, het resultaat is een uiting van spiritualiteit.

Onderwerpen

Vaak worden er bij sumi-e landschappen of onderwerpen uit de natuur weergegeven; planten, bloemen, bomen, takken, bladeren en dieren. Om een onderwerp goed te kunnen weergeven is het nodig het onderwerp te kennen, te begrijpen.

Materialen
In China werden de belangrijkste benodigdheden in de schilderkunst en de kalligrafie ‘de vier schatten van de studeerkamer’ genoemd.

Penseel, inktstaaf en inktsteen

Penseel
Het penseel (fude) is de eerste schat. De penselen die voor sumi-e worden gebruikt hebben een bamboe steel met aan de onderkant meestal een lusje. Het haar van de penseel is van een geit, schaap, paard, wolf, hert of konijn. Deze penselen kunnen veel water en inkt opnemen. Er zijn verschillende maten en er zijn stevige, zachte en langharige penselen afhankelijk van haarlengte en haarsoort. Verder zijn er speciale penseelsteunen om de penselen tijdens het schilderen even op te kunnen leggen. Na het schilderen moeten de penselen goed met water worden schoongespoeld en uitgeknepen. Daarna kunnen ze met het lusje aan een penseelrek worden opgehangen om ze te laten drogen.

Inkt
De tweede schat is inkt, in de vorm van een zwarte inktstaaf (sumi). Traditioneel wordt er bij sumi-e, in tegenstelling tot de Chinese schilderkunst, geen kleur gebruikt. Er bestaan blauwzwarte of bruinzwarte inktstaven. Ze worden gemaakt van houtskool van de pijnboom of dennenboom en hars of beenderlijm als bindmiddel, soms is er ook wierook aan toegevoegd. Om de inkt te kunnen gebruiken wordt de staaf met wat water over een inktsteen gewreven. Tegenwoordig is de inkt eveneens verkrijgbaar in vloeibare vorm.

Papier
Papier is de derde schat, meestal wordt Japans rijstpapier (washi) of Chinees rijstpapier gebruikt, dit wordt gemaakt van plantenvezels. Het is verkrijgbaar in vellen en op rol. Er zijn verschillende soorten rijstpapier; glad of ruw (grove of fijne vezels) dun, dik, weinig of veel absorberend, met stukjes bladgoud erin en handgeschept of machinaal vervaardigd. Ze geven een verschillend resultaat. Onder het papier kan een stuk vilt worden gelegd om het teveel aan water op te nemen. Het plaatsen van kleine gewichten (presse papier) op de randen van het papier voorkomt dat het papier verschuift of oprolt tijdens het schilderen.

Inktsteen
De vierde schat is een inktsteen (suzuri), deze is meestal gemaakt van natuursteen; leisteen of tufsteen. Een inktsteen is rechthoekig en plat van vorm en heeft een vlak gedeelte en een diep deel. Op het vlakke deel wordt de inktstaaf gewreven. Het diepe deel is gevuld met wat water waarmee de inkt kan worden gemengd.

Techniek
Bij sumi-e worden dezelfde materialen en technieken gebruikt als bij de kalligrafie. Penseelstreken moeten snel, zeker en vloeiend van beweging zijn, bij twijfel ontstaat een vlek omdat het papier sterk absorberend is.

Verschillende inkttonen
Door het mengen van de zwarte inkt met water kunnen variaties in toon worden gemaakt, die zelfs tegelijkertijd in een penseel opgenomen en toegepast kunnen worden.

Penseel hanteren
Het penseel is op drie manieren te hanteren, door de penseel verticaal te houden ontstaan rechte en smalle lijnen, voor brede lijnen en vlakken moet het penseel schuin worden gehouden en voor grotere vlakken horizontaal. Door harder met het penseel op het papier te drukken ontstaat een dikke, bredere lijn. Verder kunnen texturen worden gemaakt door het penseel verticaal of schuin vast te houden en ermee te wrijven of te draaien.

Zegel
De schildering wordt voorzien van een zegel (hanko) met karakters, voor de naam van de schilder.
Zegels zijn meestal gesneden uit speksteen en worden gestempeld met rode Chinese stempelinkt.

Mijn eerste les van José ging uiteraard in op de achtergronden en de basistechnieken van deze vorm van schilderen met zwarte inkt.
Eerst moet ik met Chinese eetstokjes proberen allerlei voorwerpen op te pakken om daarna de juiste (hand)houding voor het penseel aan te leren.
Vervolgens oefen ik op de basis penseelstreken Hen (Chin.) of Yokokaku (Jap.) en Shu of Takekaku.

Hierna wordt ingegaan op de “4 edelen”,oftewel de wilde orchidee,de bamboe,de chrysant en de pruimenboom.
Natuur heeft in de (oosterse) schilderkunst vaak een symbolische betekenis.
Bijvoorbeeld: bamboe staat voor eeuwigdurende vriendschap en een langdurig leven.
Bamboe vertegenwoordigt flexibiliteit geworteld in kracht.
Het versterkt in de persoon die hem schildert een flexibele innerlijke houding : Net als de bamboe , vecht hij niet tegen de veranderingen die plaats vinden in het leven , maar stroomt mee en past zich aan (Wu Wei).
Degene die zich op deze manier gedraagt is “groen in alle seizoenen”, hij blijft in harmonie met zichzelf en evenwichtig zelfs als de seizoenen, de fases in het leven, zich veranderen.
Orchidee, bamboe, pruimenboom, en chrysant vertegenwoordigen de ‘ki’ of de levensenergie van de vier seizoenen en de vier levensfasen van de mens.
Elk motief gaat gepaard met specifieke penseelstreken.
Door het combineren van deze penseelstreken kan elk onderwerp worden geschilderd.

We oefenen lang op de Bamboe.(zie ook filmpje over José)
Aan het eind van de les nog wat probeersels met de chrysant,waarbij ik merk dat loslaten,lichtheid,concentratie absoluut vereist zijn om deze schildertechniek enigszins onder de knie te krijgen.